Monday, October 15, 2012
“D. Boaventure Aman Ba Nasionalismo TL”
Koalia, Mari Alkatiri:
Sekretariu Jeral (Sekjer) Partidu FRETILIN, MAri Alkatiri hateten katak, Dom Boaventura aman ba nasionalismu Timor Leste nian, tamba ho inisiativa no prinsipiu mak kontra ambisaun teretorial kolonialista iha Timor Leste, hodi luta ba ukun an.
Mari Alkatir hato’o lia hirak ne’e wainhira halo vizita ba uma lisan Dom Boaventura foin lalais ne’e iha Aldeia Bemeta, Betano, Same, Manufahi.
Tuir Mari Alkatiri katak, Distritu Manufahi sei sai istoria Timor Leste, tamba husi Manufahi mak Dom Boaventura bele hahu halo funu hasoru kolonialista.
“Ohin ita mai hamutuk iha uma lisan bele dehan Aman ba nasionalisme Timor Leste nian,”katak Alkatiri.
Sekjer FRETILIN ne’e Hatutan, nia parte koñese desde ki’ik konaba funu Dom Boaventura nian husi katuas ida ho naran mauleki. vizita hamutuk iha uma Lisan Dom Boaventura ne’e.
“Ha’u sei ki’ik kedan Konese ona Funu Manufahi ninian, ha’u senti identifika an ho funu Manufahi ninian, ne’e mak halo ha’u sei ki’ik hela hanoin ona halo nusa mak bele hatutan tan funu ida ne’e para atu liberta rai Timor Leste,”dehan Alkatiri.
Nune’e istoria Dom Boaventura ne’e istoria ne’ebé importante tebes ne’ebé tenki hakerek,ho nune’e FRETILIN liu husi uma lisan Dom Boaventura atu hatutan tan istoria.
Nia esklarese, tempo FRETILIN ukun la liu husi fatin ne’e, tamba hahu ka komesa ukun husi zero la iha tempo para atu halo sasan ne’e hotu-hotu.
“Ohin hanesan Premeira ves ha’u bele rekonese ba maluk sira nia oin ne’e sala, Divia duni atu liu uluk ida ne’e para atu hemu bé hamutuk hanesan ponte ida atu hala’o ukun ne’e diak liu tan ba oin,”dehan Alkatiri.
Nia hatete, FRETILIN agora la ukun FRETILIN liu husi fatinne’e la’os deit tamba atu buka ninia abut, maibe atu hatutan tan luta ne’e para atu lori fila fali povu ba hetan dignidade.
Tamba dignidade ne’e mak povu tenki kore an husi dependensia hotu-hotu hanesan dependensia Grupo ida ka Governu. Nune’e atu kore an husi dependensia ne’e, povu tenki senti nain ba rai Timor Leste, la’os sai fali anak buah ba rai ne’e.
“Ami mai iha ne’e para atu hatete fila fali lia menon ne’ebé ami rona ami hakerek i ami sei kompri kuandu tempo to’o. Hatete mos ba povu no maluk sira iha ne’e katak rai pedasuk ida ne’e sei sai mos parte istoria Timor ninian, ne’e importante teb-tebes, tamba husi ne’e mak ita hahu kuaze tinan atus ida ba kotuk, i husi ne’e mos ita sei kontinua ba tinan atus ba atus ba oin.
Iha fatin Hanesan Prezidenti Partidu FRETILIN Francisco Guterres ‘Lu-Olo’ hateten katak, vizita uma lisan Don Boaventura (Uma Lusi Corneal), tamba Dom Boaventura la’os halo istoria deit, maibe sai mos hanesan exemplo ida ba Timor oan tomak para atu halo tuir nia luta hodi hetan ukun rasik an.
“Ezemplu ida ne’e mak FRETILIN hodi mai hola iha fatin ida ne’e wainhira nia hahu nia an hanesan organizasaun politika partidu ninian para atu lori Timor ne’e sai ukun an hanesan ita nia avo Dom Boaventura lori,” dehan Lu-Olo.
Prezidenti partidu FRETILIN ne’e hatutan katak, iha istoria Dom Boaventura ne’ebé akompanha iha pontu tolu. Iha aspetu tolu ne’e premeiru mak aspeitu politika, aspetu sosila, no ikus mak aspetu kultura.
“Buat tolu ne’e ha’u imazina deit iha tempo ne’eba oinsa mak ita nia avó Boaventura ho nia maluk sira bele senti nia fuan na konu buat bo’ot ne’e hodi bele buka ba Timor afirma nia indentidade,” katak Lu-Olo.
Nia salienta, iha istoria Dom Boaventura ne’e nudar ema ne’ebé hakrak hari’i uma kain entre Timor oan sira atu mantein relasaun ba malu nudar Timor oan.
Nune’e mos Dom Boaventura ne’ebé hodi dehan atu funda Republika Monarcia, ne’e konserteza nia estrutura uluk lisan tenki sai oin seluk ho ema mutun sira.
“Ami senti buat ne’ebé Dom Boaventura halo ne’e ami sei felismente halo hodi halo tutan tamba ne’e mak ami senti mate bele mate mas funu sempre la’o ba oin nafatin para ita hodi bele ukun rasik an, hanesan uluk ita nia Avo Dom Boaventura halo,” tenik Francisco Lu-Olo.
ISTORIA UMA LISAN "MANE PAT" OAT KABUKE RITA BOU
Banhira koalia kultura Timor Leste, ninia baziku maka Uma Lisan, ka Uma Lulik, ka Uma Adat. Molok tempu hahu konta, molok ema hahu moris iha rai Timor Leste, Uma Lulik mak sai baze ba kultura. Igreja katolika mai ikus. Misionaris Portugal foin lori mai iha tinan 1511.
Simbolu sacral rua nee, Uma Lulik no Igreja, sai ona baze ba kultura ema Timor Leste. Simbolu rua nee kesi hamutuk ona, sai ona isin ida, abut ida. Susar atu fahe. Abut metin ona.
Hanoin ba klean nian, tuir ema Timor Leste nia ve, Uma Lulik rekonhese nudar “Igreja Natureza” nian, ne’ebe ejisti desde tempu Adao no Eva hahu. EjistensiaUma Lulik laos tamba hanaran: Uma Lulik. Nia lulik, laos tamba oho karau, fahi, manu, no bibi hodi halulik maibe bazea ba dalan los no moris rohan laek: “Domin Lalehan”. Signifika katak, ema Timor Leste la hanai no hahi ba fatuk, ai no bee matan. Maibe hahi no hanai Maromak. Kada Uma Lulik iha rai ida nee, sempre iha ninia bee matan lulik, aihun lulik no fatuk lulik.
Fatin lulik hirak nee, banati tuir sira nia avo (mane ka feto) ne’ebe uluk hetan espirito natureza (karunia dari penguasa alam raya) hetan bee matan, hetan espirito natureza hodi ha’rii Uma Lulik. Bainhira atu mate, sira avo hada hela fatuk iha bee matan, iha aihun no iha fatuk leten, depois tau fatuk kabuar-kalebak iha leten. Fatuk kabuar nee signifika nudar altar ou mesbah sakrafisiu nian. Katak, bainhira ‘ain fuan-liman fuan’ (jerasaun husi avo sira) hetan susar ruma, moras ruma, problema ruma, ka hadia sira nia Uma Lulik ruma, sira tenke ba halo sakrafisiu ba fatin lulik ne’ebe sira nia avo tau hela. Katak “Imi mai tunu/halo sakrafisiu iha fatin ne’e, hau husi neba (mundu seluk) hatene ona no sei haraik rahun diak ba imi para moris buras”.
Neduni prezensa Uma Lulik iha kultura ema Timor Leste, la kuelker. Maibe reprezenta religiaun ida husi tempu Adao-Eva kedas. Husi Maromak nia ukun fuan 10, ejistensia Uma Lulik iha tatanan kultura ema Timor Leste katak, Uma Lulik mak kaer poder tomak ba ukun fuan 3 husi Maromak nia ukun fuan 10. Ukun fuan ba dala tolu nee dehan, “Respeita O nia Avo no Beiala sira, O nia inan aman, para O moris naruk iha mundu”. Tamba nee Uma Lulik no avo lulik, matenian sira, ema Timor Leste konsidera nudar “Maromak Segundu”. Jerasaun ne’ebe maka fuik husi Uma Lulik, la respeita ninia inan aman, avo no beiala sira, maka avo sira sei “Silu Tohar hanesan silu tohu, sei Taa-Fera hanesan taa hodi”. Tamba nee hakarak moris naruk iha mundu, labele hasoru Maromak Segundu!.
Bazea ba perspektivu ida nee, maka kultura ema Timor Leste, la adora fatuk, ai, no bee matan, maibe adora Maromak liu husi sira nia avo ne’ebe uluk simuespirito lulik husi Maromak. Bele dehan, avo ne’ebe halo hela fatin lulik ka halulikbee matan, tau fatuk iha aihun sai nudar lulik, para sai fatin sakrafisiu ba beioan sira, sira nee ita bele dehan: Profeita (nabi). Tamba nee, ho forsa espirito ne’ebe sira iha, bainhira sira tau hela fatuk ruma iha bee matan lulik, iha aihun ida, ka tau iha fatuk butuk ida nia leten, sira dehan: ‘Lulik, ya Lulik ona’.
Istoria konaba misterio ida nee, kezerke kada uma lulik, istoria ida nee iha hotu. Jerasaun iha uma lulik ida, bainhira ba halo sakrafisiu iha fatin lulik, sira hamulak temin deit: “Nai Manas Waik/Wain, Nai Luli Waik. Iha Leten Ass ba. Iha Fitun Leten-Fulan Leten, Lolo Liman La To’o-Bi’i Ain Lada
Banati ba kontekstu hirak ne’e mak, Uma Lulik Mane Pat Oat Kabuke Ritabou (Suku Ritabou, Sub Distritu Maliana) moris. Lian kemak nian dehan: Mane Pat, Tetun nian dehan: Mane Hat. Uma nee hanaran: Mane Pat tamba sira nia avo Mane Nain Hat mak ha’rii. La hatene los, ha’rii kumesa tinan hira. Jerasaun uma lulik ida nee fiar deit katak, sira nia uma lulik ninia otas rihun ba rihun ona.
Istoria Uma Mane Hat, laos iha deit Mane Pat Oat Kabuke Ritabou, maibe fatin seluk mos iha. Hanesan Leohito Balibo mos iha Uma Mane Hat, iha Laclubar Manatuto mos iha Uma Mane Hat, iha Sub Distritu Raihat, Distritu Belu, NTT, Indonesia, mos iha Uma Mane Hat. Naran Mane Hat Tohe. Tuir istoria tempu avo nian, entre uma Mane Hat hirak nee iha relasaun, maibe ikus mai, to’o ohin loron, relasaun istoria entre sira lakon. Maibe ita bele fiar katak, hun abut entre sira ida deit. Fundador husi avo Mane Hat duni. Sira moris husi aman ida-inan ida, maibe uma Mane Hat ida ne’ebe maka hun-abut lolos, ate agora seidauk hatene.
Uma Mane Pat Oat Kabuke Ritabou, Maliana, iha dutrina maka’as ba ninia jerasaun ka membru familia Mane Pat Oat Kabuke. Dutrina maka’as liu mak konaba unidade ba familia, unidade ba siklu social, sira ne’ebe hanesan Relijiosu, Agrukultura, Sosial Ekonomia, Seguransa, liliu ba iha serimonia ne’ebe iha relasaun ho lia moris ka lia mate hodi tau koidadu ba sasan husi beiala sira.
Timor Lorosae riku ho kultura no uma lisan oi-oin ne’ebe Bei Ala sira husik hela ba Jerasaun ba jerasaun atu kuntinua halulik sasan lulik ne’ebe sira tau hela.
Uma lulik mane ha’at mai husi maun alin, nain ha’at ne’ebe iha ona husi Avo Bui- Bere. Iha momentu ne’e kedas oan nain ha’at komesa hari uma lulik Mane Pat.Uma lulik Manepat fahe ba oin rua, maka uma mane no mane foun. Bainhira iha serimonia adat ba iha Mane Pat. Uma mane mai tenke lori fahi, fos, ho biscuit. Husi Mane foun mai lori ho Bibi, osan, tua, no sigaru.
Bainhira koalia kona ba koremeta, point premeiru, halao serimonia ritual uma mane, fila tenki fo osan, no Bibi kada Uma Mane. Bibi ida ho osan tuir kbit deit. Nune’e mos ba Mane foun, bainhira serimonia ritual hotu Mane Foun lori fila na’an.
Agora dadauk adat ne’ebe hari husi, Avo Bui Bere tau hela sasan lulik ba jerasaun ba jerasaun ikus liu maka, Avo Delfina Pereira (60), ho nia kaben Jose Lopes (matebian), ho nia oan nain walu maka hanesan, Tresinha, Agusto, Miguel, Domingos, Celina, Erena, Felicidades, ho Martinho mak hein uma lulik Mane Pat Oat Kabuke Ritabou.
Hanoin ba klean nian, tuir ema Timor Leste nia ve, Uma Lulik rekonhese nudar “Igreja Natureza” nian, ne’ebe ejisti desde tempu Adao no Eva hahu. EjistensiaUma Lulik laos tamba hanaran: Uma Lulik. Nia lulik, laos tamba oho karau, fahi, manu, no bibi hodi halulik maibe bazea ba dalan los no moris rohan laek: “Domin Lalehan”. Signifika katak, ema Timor Leste la hanai no hahi ba fatuk, ai no bee matan. Maibe hahi no hanai Maromak. Kada Uma Lulik iha rai ida nee, sempre iha ninia bee matan lulik, aihun lulik no fatuk lulik.
Fatin lulik hirak nee, banati tuir sira nia avo (mane ka feto) ne’ebe uluk hetan espirito natureza (karunia dari penguasa alam raya) hetan bee matan, hetan espirito natureza hodi ha’rii Uma Lulik. Bainhira atu mate, sira avo hada hela fatuk iha bee matan, iha aihun no iha fatuk leten, depois tau fatuk kabuar-kalebak iha leten. Fatuk kabuar nee signifika nudar altar ou mesbah sakrafisiu nian. Katak, bainhira ‘ain fuan-liman fuan’ (jerasaun husi avo sira) hetan susar ruma, moras ruma, problema ruma, ka hadia sira nia Uma Lulik ruma, sira tenke ba halo sakrafisiu ba fatin lulik ne’ebe sira nia avo tau hela. Katak “Imi mai tunu/halo sakrafisiu iha fatin ne’e, hau husi neba (mundu seluk) hatene ona no sei haraik rahun diak ba imi para moris buras”.
Neduni prezensa Uma Lulik iha kultura ema Timor Leste, la kuelker. Maibe reprezenta religiaun ida husi tempu Adao-Eva kedas. Husi Maromak nia ukun fuan 10, ejistensia Uma Lulik iha tatanan kultura ema Timor Leste katak, Uma Lulik mak kaer poder tomak ba ukun fuan 3 husi Maromak nia ukun fuan 10. Ukun fuan ba dala tolu nee dehan, “Respeita O nia Avo no Beiala sira, O nia inan aman, para O moris naruk iha mundu”. Tamba nee Uma Lulik no avo lulik, matenian sira, ema Timor Leste konsidera nudar “Maromak Segundu”. Jerasaun ne’ebe maka fuik husi Uma Lulik, la respeita ninia inan aman, avo no beiala sira, maka avo sira sei “Silu Tohar hanesan silu tohu, sei Taa-Fera hanesan taa hodi”. Tamba nee hakarak moris naruk iha mundu, labele hasoru Maromak Segundu!.
Bazea ba perspektivu ida nee, maka kultura ema Timor Leste, la adora fatuk, ai, no bee matan, maibe adora Maromak liu husi sira nia avo ne’ebe uluk simuespirito lulik husi Maromak. Bele dehan, avo ne’ebe halo hela fatin lulik ka halulikbee matan, tau fatuk iha aihun sai nudar lulik, para sai fatin sakrafisiu ba beioan sira, sira nee ita bele dehan: Profeita (nabi). Tamba nee, ho forsa espirito ne’ebe sira iha, bainhira sira tau hela fatuk ruma iha bee matan lulik, iha aihun ida, ka tau iha fatuk butuk ida nia leten, sira dehan: ‘Lulik, ya Lulik ona’.
Istoria konaba misterio ida nee, kezerke kada uma lulik, istoria ida nee iha hotu. Jerasaun iha uma lulik ida, bainhira ba halo sakrafisiu iha fatin lulik, sira hamulak temin deit: “Nai Manas Waik/Wain, Nai Luli Waik. Iha Leten Ass ba. Iha Fitun Leten-Fulan Leten, Lolo Liman La To’o-Bi’i Ain Lada
Banati ba kontekstu hirak ne’e mak, Uma Lulik Mane Pat Oat Kabuke Ritabou (Suku Ritabou, Sub Distritu Maliana) moris. Lian kemak nian dehan: Mane Pat, Tetun nian dehan: Mane Hat. Uma nee hanaran: Mane Pat tamba sira nia avo Mane Nain Hat mak ha’rii. La hatene los, ha’rii kumesa tinan hira. Jerasaun uma lulik ida nee fiar deit katak, sira nia uma lulik ninia otas rihun ba rihun ona.
Istoria Uma Mane Hat, laos iha deit Mane Pat Oat Kabuke Ritabou, maibe fatin seluk mos iha. Hanesan Leohito Balibo mos iha Uma Mane Hat, iha Laclubar Manatuto mos iha Uma Mane Hat, iha Sub Distritu Raihat, Distritu Belu, NTT, Indonesia, mos iha Uma Mane Hat. Naran Mane Hat Tohe. Tuir istoria tempu avo nian, entre uma Mane Hat hirak nee iha relasaun, maibe ikus mai, to’o ohin loron, relasaun istoria entre sira lakon. Maibe ita bele fiar katak, hun abut entre sira ida deit. Fundador husi avo Mane Hat duni. Sira moris husi aman ida-inan ida, maibe uma Mane Hat ida ne’ebe maka hun-abut lolos, ate agora seidauk hatene.
Uma Mane Pat Oat Kabuke Ritabou, Maliana, iha dutrina maka’as ba ninia jerasaun ka membru familia Mane Pat Oat Kabuke. Dutrina maka’as liu mak konaba unidade ba familia, unidade ba siklu social, sira ne’ebe hanesan Relijiosu, Agrukultura, Sosial Ekonomia, Seguransa, liliu ba iha serimonia ne’ebe iha relasaun ho lia moris ka lia mate hodi tau koidadu ba sasan husi beiala sira.
Timor Lorosae riku ho kultura no uma lisan oi-oin ne’ebe Bei Ala sira husik hela ba Jerasaun ba jerasaun atu kuntinua halulik sasan lulik ne’ebe sira tau hela.
Uma lulik mane ha’at mai husi maun alin, nain ha’at ne’ebe iha ona husi Avo Bui- Bere. Iha momentu ne’e kedas oan nain ha’at komesa hari uma lulik Mane Pat.Uma lulik Manepat fahe ba oin rua, maka uma mane no mane foun. Bainhira iha serimonia adat ba iha Mane Pat. Uma mane mai tenke lori fahi, fos, ho biscuit. Husi Mane foun mai lori ho Bibi, osan, tua, no sigaru.
Bainhira koalia kona ba koremeta, point premeiru, halao serimonia ritual uma mane, fila tenki fo osan, no Bibi kada Uma Mane. Bibi ida ho osan tuir kbit deit. Nune’e mos ba Mane foun, bainhira serimonia ritual hotu Mane Foun lori fila na’an.
Agora dadauk adat ne’ebe hari husi, Avo Bui Bere tau hela sasan lulik ba jerasaun ba jerasaun ikus liu maka, Avo Delfina Pereira (60), ho nia kaben Jose Lopes (matebian), ho nia oan nain walu maka hanesan, Tresinha, Agusto, Miguel, Domingos, Celina, Erena, Felicidades, ho Martinho mak hein uma lulik Mane Pat Oat Kabuke Ritabou.
Aniversariu Ba Daruak, Mahein Fo Honra Ba Ular Rihik
Posted on June 29, 2011 by fundasaunmahein
Ohin 29 Junho 2011 Fundasaun Mahein nia aniversariu ba daruak fo honra ba saudozu Komandante Ular Rihik (Virgilio dos Anjos, matebian iha 2010)
Husi: Cancio “Cassimata” Ximenes
Hanoin, isin, klamar
Kakuluk, uma-lolon, ai-rin
Malus, bua, ahu
Kultura dezenvolvimentu bele homan mos liu husi asaun “Liafuan” (=iha leten) hafoin bele habiban iha hahalok real. Hanesan isin la ho klamar no hanoin, nee laos “Ema”. Hanesan kakuluk la ho uma-lolon no ai-rin, ema sei la temi hanesan “Uma” nebe fo mahon ba ema. Hanesan bua ho malus la timi ho ahu, malus been sei la mean hanesan ran-matak. No, atu suku-mutu liafuan tritunggal hirak nee sai ida deit, presiza mehi be klean no hanoin be kreativu.
Ho hanoin be krativu, timoroan wain tau-mutu ‘hanoin’ hodi fo ‘isin’ ba hanoin nee atu bele harii (funda) uma lulik (ONG) ida sai mahon ba setor seguransa no defeza nebe tuba-metin tuir povu nia hakarak. Hanoin bele mai husi ema wain. Maibe, inisiativa mai husi hanoin kreativu ema ida nian. Inisiativa nee nafunan husi timoroan ida nia kakutak, Nelson Belo, nebe akaba ninia estudu iha area security studies iha Universidade Hawai, Amerika.
Mehi bele mehi. Maibe, atu habiban (realiza) mehi nee sei hasoru obstakulu lubuk ida. Mehi ba dahuluk atu realiza ONG (organizasaun naun governamental) nee iha 2004. Maibe, mehi intupidu no la suli too nia objetivu. Tinan hirak be tuir mai, mehi nee mos la atinji dauk. Tinan nakfilak ba tinan, hanoin kreativu no mehi nee la mate iha dalan klaran. Krize politika militar iha 2006 fo inspirasaun be klean atu habiban mehi nee sai realidade.
Razaun ida deit. Tamba deit, hahu husi tinan 2000 too 2006, la iha ONG ida nebe hamatan ka haknaar-an ba area seguransa no defeza hodi halo peskiza, monitorizasaun, no halo advokasia ba setor seguransa no defeza iha Timor-Leste. No, razaun seluk, iha krize politika militar 2006, povu wain lakon esperansa no seguransa, entaun atu habiban povu involve-an iha setor ida nee atu dezenvolve seguransa bazeia ba povu nia hakarak nebe moris iha hakmatek nia laran iha tempu sa deit.
Tamba sa? Tamba iha periodu ida nee, povu Timor-Leste la duun involve masimu atu harii no dezenvolve setor seguransa iha Timor-Leste. Buat nebe ita hare no hatene, ema tasi-balun (malae) mak domina no hamosu termu ida be hanaran SSR, security sector reform, reforma setor seguransa. Timoroan, iha biban neba, sai bainaka ba prosesu importante nee. Timor Leste no timoroan la senti sai nain ba area seguransa no defeza.
Atu sai nain ba area ida nee, Nelson Belo ho nia belun Edward Rees, ba dahuluk hamoris ONG ida naran Security Sector Development. La kleur deit, security sector development sai baze hodi harii ONG nebe fo kontribuisaun ba dezenvolvimentu setor seguransa nasional iha Timor-Leste no iha rejiaun ida nee. La saugate. Mehi sai duni realidade. Iha loron 29 Junho 2009, ofisialmente harii ONG ida nebe hanaran Fundasaun Mahein.
Ular Rihik
“Mahein” husi nebe no husi se? Liafuan “Mahein” naksulin husi Ular Rihik nia ibun. Laos husi animal kiik-oan Ular Rihik fulun mutin be iha tempu udan hobur Ai-Lakdonu nebe kona ema nia isin katar la iha sukat. Maibe, mai husi Saudozu Komandante Virgilio “Ular Rihik” dos Anjos nia hanoin hodi fo naran ba fundasaun nee naran Fundasaun Mahein.
Logo FM
“Liafuan “Mahein” nee hau foti husi Tetun-Terik (Tetun orijinal). Tuir ami Tetun-Terik, termu tekniku arkitetura tradisonal nian katak MA nee dehan EMA no HEIN nee dehan SATAN-NAIN, sintinela, protezor, ka pelindung,” dehan Nelson Belo hodi hasara-tuir Saudozu Komandante Ular Rihik nia liafuan.
Hanesan uma ida iha kakuluk, uma-lolon, no ai-rin, Ular Rihik fo iis ba Fundasaun Mahein hamriik hanesan “Uma-Lulik” ida iha rai rohan Timor Leste atu bele sai Mahein diak hodi bali setor seguransa no defeza iha Timor Leste. Fundasaun Mahein hahi no hanai Ular Rihik nia liafuan hodi pinta imblema (logo) Fundasaun Mahein ho tada “UMA” ida ho koor-tasi (azul) nebe harii iha rai rohan ida (azul)—koor dame. Uma nee haleu ho moru kabuar bareira tolu. Iha uma-lolon ne hakerek letra kapital FM (Fundasaun Mahein).
Ular Rihik uza analogia “UMA” nudar mahon ida ba ita ema atu moris seguru hodi satan tauk ida husi anin fuik be mai husi lalehan, laloran fuik husi tasi, no asu-fuik husi rai maran. “Mahein” katak atu satan netik buat aat sira nebe’e atu estraga uma. Iha beiala sira nia tempu, atu satan (proteze) uma, tradisionalmente beiala sira harii netik lutu nebe hada husi fatuk hanesan fahi nia liman no halo lutu husi ai atu animal fuik labele estraga sira nia sasan.
Ohin loron, buat hotu transforma-an tuir mundu moderna nia hakarak. Hada lutu la hada ona ho fatuk maibe uza blok nebe halo husi raihenek no sumente. Luxu liu tan, ema sei solda besi hodi harii haleu uma atu bele seguru husi tauk ida atan nian. “Uma ne’e atu hetan seguru diak tenki nia fundasaun mak mahein diak. Aliserse nebe metin, kuandu rai nakadoko ka lalubur (inudasaun) mosu, uma sei la nakdoko. Atu hetan satan husi ema nanal-ran no liman kroat sira, ita tenki hada fatuk hanesan beiala sira hada fatuk haleu uma-lulik,” dehan Ular Rihik.
Hanesan uma-lulik, “Fundasaun Mahein” sai nudar mahein diak ba uma lulik Timor Leste nia soberanu liu husi kontribuisaun hodi halo advokasia no dezenvolve setor seguransa no defeza. Mahein nudar lalian-lulik tolu nebe sempre tane sana ho seguru; Mahein sai hanesan lia-nain be mama bua no malus hodi temi ho ahu nebe rezulta malus-been sai mean matak hanesan ran; Mahein sai hanesan lia-nain ida nebe sempre tetu hanoin, fo isin ba hanoin naksalak ruma no fo klamar ba hanoin destruktiva atu lori povu ba moris ida hakmatek nian.
Tuir termu tekniku arkitetura tradisonal nian karik, “Mahein” hanesan kletek (odan, eskada) ida nebe bele kesi-mutu (mengikat) kultura “Seguransa Tradisional” (hada fatuk no halo ho ai) no kultura “Seguransa Moderna” (solda besi ho liman kroat besi=kilat) atu dezenvolve setor seguransa sai diak liu tuir Timor Leste nia kultura nebe beiala sira husik hela. “Fundasaun Mahein sai ona mahein duni,” dehan Ular Rihik iha 2009, “Maske ho neineik maibe lao daudaun ona.
” Saudozu Ular Rihik nia kontribusaun luta ba hadau ukun rasik-an no ukun rasik- an, bele sukat ho domin no kapasidade intelektual nebe la hetan husi ensino superior maibe hetan husi eskola moris ida nian (sekolah kehidupan). Ho otodidakmente, liu husi esperiensia rezistensia iha ai-laran luta hasoru invazor Indonesia lori nia sai homo viator (manusia peziarah) nebe matenek. Iha prosesu dezenvolvimentu atu dezenvolve rai ida nee, Ular Rihik fo nia kontribuisaun nudar lutu ba nasaun (F-FDTL) atu defende Timor Leste nia soberanu. Sees husi ida nee, nudar lembransa, nia mos fo hela naran “Mahein” ba “Fundasaun Mahein” be mai kedas ho logo nebe signifikante.
Maske saudozu komandante Ular Rihik oras nee sai rai-rahun, maibe ho naran “Mahein” nebe nia husik hela, lori Fundasaun Mahein hamorin Timor Leste nia naran iha rejiaun Asia no Amerika Latina. Oras nee, Fundasaun Mahein sai tiha ona membru ba ONG nebe serbisu ba setor seguransa no defeza iha rejiaun Asean hodi hakerek briefing paper ba setor seguransa iha Timor Leste. Laos nee deit. Fundasaun Mahein mos hetan konvite internasional sai orador hodi koalia konaba setor dezenvolvementu seguransa Timor-Leste nian ba seminariu iha Bangkok, Filipina, Guatemala (Amerika Central), no ASIA Pacific Round Table Meeting iha Malazia no Indonezia.
Ho vizaun no misaun nebe la sees husi Deklarasaun Universal Direitus Humanus no Konstituisaun RDTL atu timoroan tomak bele partisipa iha dezenvolvimentu ba lejislasaun no politika, Fundasaun Mahein hakerek ona relatoriu boot lubuk ida (20) nebe provoka opiniuan publika atu halo debate konstrutivas. Ba ida nee, ita boot sira bele vizita website www.fundasaunmahein.wordpress.com. Too oras nee, vizitante hamutuk 20.000 resin maka asesu website ida nee. Tada ida, komunidade mos rekuinese Fundasaun Mahein nia kontiribusaun signifikante tebes ba prosesu dezenvolvimentu setor siguransa iha Timor-Leste no iha rejiaun ida nee.
Tanba nee, iha aniversariu ba daruak (29 Junhu 2009-29 Junhu 2011), Fundasaun Mahein sei hakat hamutuk ho governu, instituisaun seguransa, sosiedade sivil, no komunidade tomak atu dezenvolve Timor-Leste ba oin husi lidun setor seguransa nian. Ho espiritu “Hakat neineik maibe beibeik iha asaun” hakbiit Fundasaun Mahein sei haboot ninia asaun. La haluha, Fundasaun Mahein fo honra ba saudozu komandante Ular Rihik ho domin be nakonu. Katak, Ular Rihik bele mate maibe espiritu “Mahein” sei fo iis ba Fundasaun Mahein sai mahein diak no homo viator (manusia peziarah) iha loron ohin no futuru be mai. Fundasaun Mahein sei hamriik hanesan UMA LULIK nebe iha kakuluk, uma-lolon, no ai-rin be metin ba nafatin. Parabens ba Fundasaun Mahein!.
Saida Mak Operasaun Ualu-Ualu (88)?
Posted on August 10, 2011 by fundasaunmahein
Komandante Jeral PNTL Halo Inspesaun Ba Unidade Polisia Espesial ho Fardadu no Uza Kilat Boot.
Se mak bele esplika operasaun Ualu-Ualu (88) ne’e? Instituisaun PNTL ka se? Mai ita tau mutuk hanoin tok. Iha fulan kotuk Instituisaun Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) hala’o operasaun ida ho naran operasaun Ualu-Ualu (88). Ho razaun atu halo kapturasaun ba grupu balun ne’ebe halo instabilidade ka ameasa komunidade husi Maluro, Bualale, Abo, Laisorlai de Baixo no Lelalai iha Sub Distritu Quelecai, Distritu Baucau. (STL, 30.06.2011).
Ba dahuluk iha hanoin lisuk simples ne’e, FM koko liga ba naran unidade polisia indonezia nian “Densus 88”. Tuir FM, Unidade Polisia Indonezia ho naran “Densus 88” ne’e konsidera nudar unidade ida ne’ebe espesial ho ninia area servisu ne’ebe uniku tanba atu funu hasoru terorista. No, governu Indonezia uza naran “Densus 88 ne’e iha ninia magarti ka sintidu rasik. Katak numeru Ualu-Ualu (88) ne’e reprezenta buat ruma. Numeru 8 ida reperezenta autor “Bom Bali” tanba iha ema nain Ualun mak sai autor ba bom Bali iha momentu ne’eba. No, numeru 8 ida seluk ne’e reprezenta “Borgol” tanba ne’e mak sira fo naran Unidade Densus 88.
Antes halo komparasaun naran “Densus 88 ho Operasaun 88 PNTL” FM hakarak grava fila fali ba ita tomak konaba deklarasaun Prezidenti Parlamentu Nasional, Fernando Lasama de Araujo ne’ebe katak terorizmu sei latama Timor-Leste, tanba instituisaun hotu halo servisu ho diak. “Se mak atu dada terorizmu mai iha rai ida ne’e, rai ne’e kikoan, povu ne’e kuinese malu hela, hatene malu hela, Imigrasaun halo servisu ho diak, Polisia servisu ho diak, povu ida-idak partisipa diak, F-FDTL servisu diak, laiha terorizmu iha rai ida ne’e. (DN, 01.07.2011). Kabe ba deklarasaun Prezidenti Parlamentu Nasional ne’ebe sita iha leten, karik mosu perguntas rebo-rebo iha ita tomak nia kakutak, inklui FM. Sekuandu “Densus 88” ne’e iha Indonezia halo operasaun ba asuntu terorista, oinsa ho naran operasaun 88 iha Instituisaun PNTL? No, operasaun 88 husi PNTL ne’e sintindu saida? No, tanba saida mak kopia fali naran Unidade polisia nasaun seluk hodi pinta ba PNTL? Ka, ne’e politika promosaun an husi komando PNTL? Hein ita boot sira nia hanoin lisuk.
Sikun seluk, dadaun ne’e iha Timor-Leste sei namanas hela koalia konaba operasaun Ualu-Ualu maibe foin lalais ne’e Komandante Jeral PNTL Longuinhos Monteiro hala’o sorumutu ida ho Komandante Polisia Indonezia Tenente Jeneral Goris Mere hodi diskute konaba kontrolu atividade iha area Fronteira. No, husi diskusaun ne’e atu implementa lalais programa iha lina Fronteira, liu-liu konaba Narkotika no Terorizmu. (Independente, 08.08.2011). Husi asuntu ne’ebe sita iha leten, karik sira koalia mos konaba futuru atu aplika operasaun “Densus 88” ne’e hanesan operasaun 88 PNTL nian? Se karik sai duni operasaun 88 PNTL ne’e hanesan “Densus 88” iha Indonezia, oinsa ho ita boot sira hanoin? FM kria espasu ba ita boot sira atu tau mutuk hanoin no idea ba asuntu hirak iha leten.
Naran operasaun uniku tebes ne’ebe Komisariu Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) Longuinhos Monteiro marka ba instituisaun PNTL. Liu-liu ba sentru Unidade 6 ne’ebe hala’o operasaun ba grupu deskuinesidu iha Sub Distritu Quelecai, Distritu Baucau. Maske operasaun uniku oitaun maibe konsege mos provoka ema hotu nia hanoin no sujestaun. No, dala barak mosu duvidas barak husi komunidade rasik. FM rasik mos iha duvidas boot. Saida mak operasaun Ualu-Ualu ne’e? No, tanba saida operasaun tenki pinta ho naran Ualu-Ualu? Ninia sintidu ne’e saida lerek? Perguntas hirak ne’e susar ba FM ho maluk sira atu fo resposta. Karik Longuinhos ho nia membru sira mak bele fo resposta.
Perguntas hirak ne’ebe FM grava iha leten ne’e mos nadodon mai husi povu Timor-Leste, iha eskola fatin, Estrada/luron, servisu fatin, kareta laran, bazar fatin, manu futu fatin no seluk-seluk tan. Perguntas hirak ne’e sulin sai hanesan we husi nia knuk tanba sira la kompriende, maibe se mak bele fo esplikasaun klaru konaba operasaun Ualu-Ualu ne’e? FM ho ita boot sira mos karik kusta atu fo responde ba preoukupasaun hirak ne’ebe mai husi komunidade ne’e. Karik ita hein resposta murak ida husi sira ne’ebe iha kompetensia ba asuntu hirak iha leten.
Husi rezultadu Operasaun konjunta entre Komando Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) Distritu Baucau ho Komando Operasaun Nasional iha Sub-Distritu Queliqai, Distritu Baucau konsege kaptura kriminozu nain 38. (DN, 27.06.2011). Ida ne’e hatudu katak PNTL halo duni operasaun ida ne’ebe diak tanba konsege ona kaptura ema hirak ne’ebe deskonfia durante ne’e halo tauk ka halo intimidasaun ba komunidade iha area ne’ebe refere. Maibe, mosu duvidas ida katak operasaun ne’e kaptura duni suspeitu sira ka lae? Ka, kaptura fali ema seluk? karik kaptura ona, medidas saida mak PNTL halo ona ba sira? No, ema hirak ne’e agora tau iha ne’ebe? Periza iha klarifikasaun ba publiku atu nune’e povu sira bele hatene.
Husi hanoin lisuk folin laek ne’e, FM koko atu konvida maluk sira hodi halo reflesaun badak ida konaba operasaun ne’ebe PNTL hala’o iha Distritu Suai no Bobonaro, 2010 liu ba. Tanba sa mak FM koko sadik maluk sira nia hanoin ba operasaun ne’ebe PNTL hala’o dahuluk iha Distritu Suai? Iha razaun simples ida, atu sai nudar sasukat ida ba FM hodi sukat ka metru PNTL nia politika operasaun iha Sub Distritu Quelicai foin lalais ne’e. Hanesan ita hotu sei lembra katak politika Komando PNTL hodi halo operasaun iha Suai ho razaun atu asegura estabilidade no moris hakmatek populasaun ne’ebe iha area refere. Tanba iha momentu ne’e deskonfia grupu ninja ne’ebe mosu iha tempu kalan hodi halo intimidasaun ba komunidade. Karik ita boot sira ho FM konkorda ba operasaun ne’e tanba PNTL nia servisu mak atu garante moris hakmatek ba komunidade, hanesan hakerek iha lei organiku PNTL nian.
Maibe, ita tenki konkorda deit ka? Ou, ita mos bele ka iha direitu atu fo hanoin no sujestaun katak politika operasaun PNTL ne’e ladiak? FM loke espasu ba ita boot sira nia hanoin no sujestaun. Tuir FM nia hanoin karik ladun los wanhira halo atuasaun ba ema na’ok ten tenki ho meus operasaun ne’ebe uza armas. Tanba, saida mak FM dehan ladun los no efisiente? Tanba, tuir termu militar nian katak wanhira halo operasaun ne’ebe uza armamentu militar ne’e hatudu katak seguransa nasional iha kondisaun grave. Maibe, operasaun ne’ebe durante ne’e PNTL halo ne’e hasoru ema na’ok ten sira. Operasaun uza armas ne’e ita bele konsidera katak atu duni ema na’ok ten sira ne’e. No, wanhira operasaun remata, na’ok ten sei mosu fila fali. Tanba ne’e presiza iha planu no politika sustentavel ba asuntu ne’e.
Iha biban ne’e, FM koko sita fila fali erro boot ne’ebe PNTL halo iha operasaun ba ninja iha distritu Suai tinan rua liu ba. Tuir informasaun husi autoridade PNTL balun katak durante halo operasaun ne’e PNTL la kaer membru husi ninja maibe sira kaer fali membru husi Organizasaun Conselhu Popular Defeza-Republika Demeokratika Timor-Leste (CPD-RTDL). Hanesan supeitu ho inisial OR ne’ebe hela iha distritu Covalima. (Relatoriu HAK, 15-02-2010, p2).
No, pior liu tan iha loron 30 Janeiru 2010, oras 23.15 PNTL ba kaptura OR iha ninian uma hodi ba sulan iha sela polisia Suai duranti loron ida tanba deskonfia nudar membru ninja maibe ikus mai nia tenki hetan liberdade fali 31 Janeiru 2010 iha oras 15.00. Tanba polisia laiha evidensia ne’ebe foti hodi akuza suspeitu ne’e nudar membru ninja. No, iha loron 5 Fevereiru 2010 operasaun PNTL konsege kaptura ona ema nain-20, nune’e mos tuir deklarasaun husi Komandante Geral PNTL, DR. Longuinhos Monteiro rasik iha TVTL iha 9 Fevereiru 2010, katak PNTL konsege kaptura ema nain-40. Husi kapturasaun ne’e PNTL lori ba aprezenta iha tribunal. Maibe infelizmente suspeitu nain hirak ne’e hetan deit medidas koazaun TIR, ne’ebe signifika katak laiha indikasaun forti suspeitu sira ne’e komete aktu ne’ebe PNTL no Prokurador akuza ba sira (involve iha asaun ninja). (le’ehttp://www.laohamutuk.org/Justice/HAKHRCovaBoboFev10Te.pdf ).
Husi sasukat ka meta iha leten, FM senti preoukupa oituan ho sistema operasaun ne’ebe PNTL halo iha Sub Distritu Quelicai, Distritu Baucau fulan hirak liu ba. Tanba saida mak FM preokupa? Tanba tuir lei organiku PNTL ne’ebe deklara katak hakbesik ba komunidade ne’e prefere liu ba modelu polisiamentu Komunitaria. (le’ehttp://www.radioliberdadedili.com/notisia/117-fm-lansa-relatoriu-konaba-polisiamentu-ninia-knar). Maibe tanba saida mak uza fali sistema militeristiku? Ou, tenki uza operasaun ne’ebe uza armas? Ne’e, persiza ita hotu nia hanoin lisuk.
Antes haninin hanoin lisuk ida ne’e, FM hakarak mos fo ninia hanoin lisuk ba Politika Komando PNTL ne’ebe prolonga tan operasaun Ualu-Ualu iha Distritu Baucau. No, intersante liu tan mak katak operasaun 88 ne’e mos sei halo movimentu iha area Baucau tomak hanesan Sub-Distritu Queliqai, Sub-Distritu Laga, Sub-Distritu Venilale inklui Sub-Distritu Baucau Vila. (STL, 04.08.2011). Ba politika ne’e, FM senti laran taridu oituan. Tanba durasaun operasaun ne’ebe kleur no halo operasaun ba Sub-Distritu tomak iha Distritu Baucau, maske iha realidade situasaun ladun grave ou mosu krimi organizadu boot iha area ne’ebe refere. No, tuir FM durasaun operasaun ne’ebe naruk sei hahoris violasaun Direitus Humanus ba komunidade. Preoukupasaun FM ne’e, la’os imajinariu maibe bazeia ba esperensia operasaun dahuluk ne’ebe PNTL halo iha Distritu Suai no Bobonaro.
Atu haforsa preoukupasaun ne’ebe iha, FM koko sita fila fali asaun brutal ne’ebe membru PNTL sira komete hasoru señora ida ho inisial MJ, idade (35)-resin, hela iha parte Salele, Sub-distritu Tilomar katak iha1 Fevereiru 2010, tuku 01.00 kalan, membru PNTL ne’ebe hala’o operasaun ba tuku ninian odomatan, hodi husu “ninja” iha laran ka lae, no tanba tauk membru polisia sira ne’e mai fali, maka iha tuku 04.00 dadersan nia halai ba toba iha familia seluk nian uma. Nune mos ho señor ida ho naran inisial CS, kaben-nain, tinan (35)-resin, hela iha Salele, katak tuku 01.00 kalan, membru polisia operasaun mai obriga loke odomatan, no dada nia sai mai uma hodi husu konaba “ninja”, no tanba CS dehan la hatene, membru polisia sira tuku nia dala-hirak iha kabun no hirus-matan, no sama nia ba rai, no ikus mai polisia husik hela deit hodi la’o ba fatin seluk. (Relatoriu HAK, 15-02-2010, p5).
Ikus liu, FM sujere ba instituisaun PNTL persiza hakabesik an ba komunidade ho meus nudar polisia komunitariu tuir lei organiku Polisia persiza iha mantein relasaun forte ho komunidade no responsivamentu imidiatu ba komunidade nia persiza. Kna’ar ida ne’e, la’os boot, no operasaun ida ne’e karun atu atinzi objetivu no mos benefisiu ba povu Timor-Leste. Ita hein.
Subscribe to:
Posts (Atom)